Storczyk ( Phalaenopsis - falenopsis ) Fot. Hieronim Hejwosz

      Storczykowce (Orchidales), potocznie zwane storczykami, są roślinami występującymi na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy. Ocenia się, że znanych jest obecnie na świecie około 850-1 100, rodzajów storczyków reprezentowanych przez 15 000-35 000 gatunków. Największe bogactwo tych roślin obserwowane jest w krajach tropikalnych, gdzie występuje około 95% wszystkich znanych gatunków. W Polsce stwierdzono występowanie zaledwie 54 gatunków, reprezentujących 24 rodzaje.

Określenie w miarę dokładnej liczby gatunków storczyków jest trudne, ze względu na bardzo częste występowanie ich naturalnych mieszańców i odmian. Wynika to stąd, że storczyki powstały zaledwie 15 milionów lat temu (większość innych rodziny roślin kwiatowych liczy sobie ponad 100 milionów lat) - są zatem bardzo młodą rodziną i ciągle jeszcze trwa intensywny proces kształtowania się nowych gatunków.

Storczyki ściśle powiązane są z grzybami glebowymi poprzez szczególny rodzaj symbiozy zwany mikoryzą. Grzyby dostarczają storczykom hormonów roślinnych, które niezbędne są przy uruchamianiu procesów fotosyntezy, witamin i prawdopodobnie także za ich pośrednictwem storczyki pobierają wodę i sole mineralne. W zamian grzyb otrzymuje produkty fotosyntezy. Niektóre gatunki storczyków wymagają obecności grzybów już od najwcześniejszych etapów życia. Ich nasiona muszą połączyć się z grzybem, bo w przeciwnym razie nigdy nie wykiełkują. W późniejszych okresach, kiedy wykształcone zostają korzenie czy kłącza, przenikają do nich grzyby mikoryzowe i tam żyją.

Schemat kwiatu storczyka 1 - warżka 2 - zewnętrzne listki okwiatu 3 - wewnętrzne listki okwiatu Rys.

Kwiaty są jedną z najpiękniejszych części storczyków. Mogą występować pojedynczo (np. u obuwika) lub w kwiatostanach. Wielkość kwiatów jest bardzo zróżnicowana - średnica najmniejszego kwiatu (u jednego z amerykańskich gatunków storczyków) wynosi poniżej 1 mm, a największego (u gatunku spokrewnionego z naszym obuwikiem) dochodzi do około 1 metra..

Budowa kwiatów jest wynikiem przystosowania się storczyków do zapylania przez owady. Takie kwiaty muszą wabić owady i zapewnić im miejsce do wylądowania. Rolę tą spełnia część kwiatu zwana warżką. Może ona być pokryta różnymi plamkami i liniami, wskazującymi owadom drogę do nektaru ukrytego w końcowej, wydłużonej części warżki - w ostrodze (np. u kukułki plamistej), czasem kształtem i barwą przypomina samice pewnych owadów (np. u dwulistników), a czasem tworzy pułapkę, w którą wpadają owady (np. u obuwika)..

      Storczyki w wysokim stopniu uzależniły się od czynników zewnętrznych - np. wymagają obecności grzybów do skiełkowania oraz owadów do zapylania. Jest to wyrazem osiągnięcia przez tę grupę roślin wysokiego stopnia specjalizacji, a z ewolucyjnego punktu widzenia brakiem perspektyw dalszego rozwoju. Nie to jest jednak największym zagrożeniem dla storczyków. Największe niebezpieczeństwo grozi im ze strony człowieka. Gwałtownie zmniejsza się liczba i powierzchnia siedlisk potencjalnie dostępnych dla storczyków - torfowiska i wilgotne łąki są osuszane, użytki zielone zbyt intensywnie nawożone, a nieliczne luki w zadrzewieniach zalesiane.

Storczyk przykład kwiatu pułapkowego Fot.

      Bardzo specyficzna i skomplikowana jest budowa części płciowych kwiatów storczyków. Pręciki, których tylko część jest płodna zrastają się z szyjką słupka i tworzą tzw. prętosłup. Ziarna pyłku, powstające w pręcikach, nie tworzą sypkiego proszku, jak u innych roślin lecz są ze sobą połączone w tzw. pyłkowiny. Jest to kolejne przystosowanie storczyków do zoogamii, czyli zapylania przez zwierzęta.

Pyłkowina przyklejona do głowy owada Rys.

      Często też storczyki, zwłaszcza gatunki o dużych i barwnych kwiatach, są zrywane lub wykopywane w całości. A przecież wszystkie storczyki występujące w Polsce podlegają ścisłej ochronie gatunkowej - zabronione jest ich zrywanie, wykopywanie, przesadzanie i niszczenie. Pamiętajmy o tym!